Prakseri sondro frede, alasani abi bigin nanga tere!

Krofaya

{Sranantongo}

Krofaya Kromanti, wan totropkin na wan dyadya blaka-uma di kumbat’tei beri, a yari 1954, ini Sranan. En m’ma nanga p’pa ben abi makandra aiti pkin. Fo uma nanga fo man. M’ma nanga p’pa no de na libi moro, so owktu en moro bigi brada Kenneth nanga en bigis’sa Mavis. Kenneth dede wantu mun baka di a tapu siksitenti-afeifi yari. Mavis dede ini a yari 2023, nanga a libimarki fu 75 yari Krofaya ben abi wantentinaseibi yari di a doro Ptata. Krofaya Kromanti a no a nen di en bigisma dopu en. En èkte nen na Marva Biekman. Krofaya feni, na wan sraften-nen. Datmeki a kenki  a nen di a bigin skrifi powema nanga switi tori,  ini en kumbat’teitongo.  
A nen, no abi nowan enkri dipberedenki. Krofaya teki a nen, fu di a e lolo switi ini en mofo. Sensi Krofaya sabi ensrefi, a lobi en tongo. A ben de wandei di wantu uma seti wan komparsi fu suku wanfasi, fa wi mu opo unsrefi, sorgu taki wi no tron trawan futuboi, sobun prati koni. A pisten,  heri grontapu ben b’bari fu uma-manspasi. A so a dei doro di, Krofaya syi taki a abi talênti fu skrifi powema ini en kumbat’teitongo. Someni yari Krofaya e skrifi powema. A e skrifi den, a e kibri den. Ne ini a yari 2013 a teki prati na a Sranantongo skrifiwortustrei fu Double7fm ini Damsko. Krofaya tron, di fu tu.  A yurten Krofaya bigin skrifi buku, spesrutu ini Sranantongo. So a ben pramisi ensrefi, feifi yari langa, ala yari a sa skrifi wan buku. Tangi fu a Bigiman di e waki en aladei, a hori a pramisi. Ini 2020 Krofaya skrifi en di fu siksi buku. Efu alasani e waka fa Krofaya wani, dan ini 2023 en di fu seibi buku sa kon na doro. Krofaya no e skrifi a tongo afmofofasi (fonetisch). Krofaya feni dati, taki nanga skrifi na tu difrenti sani. Ete a no e ferakti nowansma di wani skrifi en afmofofasi.  Nomo te wansma aksi fu skrifi wan pisi afmofofasi, bika disleksi e trobi en, Krofaya e skrifi en so. Krofaya de konsekwens ini a skrifi. A no e gebroiki 'y 'ini wortu soleki dey. Gi Krofaya na 'dei'. Fu no bruya ensrefi nanga a tongo Krofaya e wroko nanga a wortubuku fu Blanker nanga Dubbeldam. Te a ten sa doro fu skrifi ‘y’ a sa skrifi en so.

Krofaya no e kari ensrefi Sranantongosabi-uma. A e du muiti fu leri sabi a dipbere fu a tongo.  Te yu sabi a tyori fu a tongo, te fu kba yu e leri fa fu sasi wortu.  A no dorodoro heiskoro-denki de fanowdu fu grabu a tongo.  Ala tongo  abi en fasi,  na libisma e meki wan tongo, fu tron wan lespeki tongo. Sofasi, Krofaya  e du muiti fu a tongo no lasi, muiti fu a tongo gro.. Krofaya lobi sasi wortu fu meki wortu. 
A e prati den wortu nanga trawan. Wawanleisi sma wani sabi fa a e du kon na tapu a spesrutu wortu. Fu taigi tru, sonleisi ensrefi no sabi. Awansi sma no e lobi den wortu di a e meki, a no abi trobi a e tan prati den. Ondro a kapitri "WORTU STIMOFO" yu kan switi yu ai nanga den wortu.     

{Nederlands} update september 2024

Krofaya is een zelfbewuste, zwarte vrouw, geboren in 1954 in Suriname als kind van nazaten.
Ze komt uit een gezin van acht kinderen. Haar ouders en een oudere broer zijn overleden, evenals haar oudste zus. Haar doopnaam is Marva Biekman. Tijdens een vrouwenbijeenkomst ontdekte zij dat ze talent had voor het schrijven van gedichten. Deze gedichten schreef en bewaarde ze zorgvuldig. Van jongs af aan is zij gecharmeerd van het Sranantongo. In 2013 nam ze deel aan het Sranantongo-dictee van Double7fm, waarbij ze als tweede eindigde. Vanaf dat moment verdiepte ze zich nog meer in het Sranan. In 2014 verscheen haar eerste roman, geschreven in het Sranan. Op dat moment besloot ze zichzelf een belofte te doen: elk jaar gedurende vijf jaar een boek schrijven. Dankzij de Almachtige is het haar gelukt. In 2020 verscheen haar zesde boek, en in 2023 hoopte ze haar zevende boek uit te brengen. Echter door corona is dit niet gelukt. Het zevende boek zal in 2025 verschijnen.

Krofaya schrijft niet fonetisch, maar volgt de laatste officiële spelling van 1986. Desalniettemin veroordeelt ze niemand die fonetisch schrijft of woorden niet voluit schrijft. Op verzoek is ze bereid fonetisch te schrijven voor personen met dyslexie. Ze gebruikt consequent de ‘i’ en niet de ‘y’. Berichten van anderen die de ‘y’ gebruiken, verandert ze niet. Om niet verward te raken door de taal, gebruikt zij vooralsnog het woordenboek van 1986 van Blanker en Dubbeldam.

Hoewel ze zich profileert op dit gebied, noemt ze zichzelf geen Sranantongo-deskundige. Krofaya is een autodidact. Krofaya  is vooral geïnteresseerd in de oorsprong en de diepgang van de woorden in de taal. Ze stelt dat als je de verborgen regels en de geschiedenis van het ontstaan van de taal kent, je beter in staat bent om woorden te analyseren. Volgens haar moeten nieuwe woorden niet als vreemde woorden klinken, maar als een natuurlijke toevoeging aan de taal van het land. Daar heb je volgens haar geen hogere wiskunde voor nodig.

Soms wordt haar gevraagd waar ze die woorden vandaan haalt. Dat weet ze zelf ook niet altijd. Desalniettemin deelt ze deze woorden, ook al wordt dat niet door iedereen gewaardeerd. Onder het kopje ‘WORTU STIMOFO’ vind je veel van die woorden.

1. KROFAYA / KORFAYA
{Sranan}

Mi e memre di mi ben yongu fa mi bigisma ben seni un fu go bai krofaya, na a blakaman- wenkri na skoinsi.  Fosten tapu korpatu nyan ben bori. Te mi m’ma efu wan fu unu ben wai krofaya, wan moi sortu redi, blaw faya ben de fu syi. Sonleisi a faya ben spiti, dan yu e dyompo go nanga baka. Yu ben musu fu abi a anu nanga koni, sabi a tyori, fu bori na tapu a korpatu. Mi ben feni a nyan san bori na tapu korpatu moro switi, moro di fu onfu. Spesrutu a smeri fu den difrenti sortu moks’aleisi ben tigri nyansaka.
Anitriberi, ben e meki mi mofo lon watra wantenwanten. Bifo un ben go na skoro un bere span fu na anitriberi. Te moni no ben de, efu te borgu no ben man borgu moro, wi ben teki udu leki krofaya.

A smoko fu na udu, no ben switi gi noso nanga ai.
Now di mi kon bigi, now di mi e kari misrefi ‘Krofaya’ mi kon sabi taki krofaya na a kbapisi fu udu di no bron krinkrin.  Sabiman taki; fu meki a udu tron krofaya, yu mu wroko a udu. A udu mu faya tapu wan spesrutu fasi, sote taki soso pkinso oksi e moksi.  Dan a moro bigi pisi fu na udu no e bron gwe, ete den frafra komponenti e dampu gwe. Kontrari udu, di abi difrenti fromu molekul, krofaya na lalalala karbon (koolstof).
Krofaya e bron moro bun, moro udu. Krofaya drei,  udu tyari watra di gersi dek’foktu (sap). Kontrari (in tegenstelling tot) udu, yu kan mara krofaya. Wawanleisi mi e angri na a ten di korpatu nanga krofaya ben de wan.

– Houtskool
{ Nederlands}

Ik herinner me mijn jonge jaren, hoe mijn ouders mij stuurden om houtskool te kopen in de winkel op de hoek. De winkel was toen van een Afro-Surinaamse familie. Vroeger werd er gekookt op een koolpot. Tijdens het waaien van de houtskool waren er prachtige roodblauwe kleuren zichtbaar. Hoe mooier de kleuren, hoe lekkerder het eten. Het was een hele kunst om op een koolpot te koken.

Het eten dat op een koolpot werd gekookt, smaakte veel beter dan eten van een gasfornuis.
De geur van de verschillende eenpansgerechten streelde de geest diep, tot in haar poriën. Van anitriberi (letterlijk vertaald: ‘hernhutters begrafenis’, een wit gerecht met bakkeljauw en olie) liep het water je al spontaan in de mond, alleen door de geur die het verspreidde.

Van de anitriberi had je de hele dag geen honger. Een krachtig, voedzaam en doordacht gerecht.
Wanneer het geld op was om krofaya te kopen en de mogelijkheden om te lenen uitgeput waren, gebruikten we stukjes hout. Je proefde het verschil meteen. De geur van het brandende hout was een aanslag op neus en ogen.

{Wikipedia… Houtskool ontleent zijn betekenis aan de ontleding van hout. Het proces houdt in dat hout verhit wordt met slechts een beperkte hoeveelheid zuurstof, waardoor het grootste deel van het hout niet verbrandt en de vluchtige bestanddelen verdampen. In tegenstelling tot hout, dat uit complexe moleculen bestaat, is houtskool bijna zuiver koolstof. Houtskool is een veel gelijkmatigere stof dan hout en brandt beter. Het is droog, terwijl hout vaak water bevat in de vorm van sap. In tegenstelling tot hout kan houtskool tot poeder vermalen worden.}

Soms verlang ik naar de tijd waarin houtskool en koolpot één waren.V

2. KROMANTI
{Sranantongo}

Kromanti efu Kromantitongo na wan Afro-Sranan Wintitongo. Spesrutu den
Marron fu Sranan sabi a tongo. A rutu fu na kromanti fokabuleri/ wortubuleri/ wortugudu, kmopo fu a
Akan-lingwafamiri, wan tongogrupu nanga a srefi fostenhistoria.
Kromanti a no wan tongo di yu e taki aladei. Ini wintiprei sma e taki kromanti te a yeye fu na winti de na den tapu. Kromanti na wan prenspari pisi fu na kulturu fu  a Afro-Sranan wintibribi.
Wan denk’sistema nanga a gronprakseri taki sili nanga yeye no e libi soso ini libisma nanga meti, ma owktu ini pransun, ston, dondru, bergi, se nanga somoro

{Nederlands}

Uit Wikipedia: Kromanti of 'Kromanti tongo' is een Afro-Surinaamse, rituele geheimtaal. Ze is vooral bekend onder de Marrons van Suriname.
Het Kromanti-vocabulaire (woordenschat/ tango/ ) vindt zijn oorsprong in de Akan-taalfamilie.
 Kromanti is geen levende taal; ze wordt met name gebezigd tijdens de winti-prei, wanneer de spreker of ingewijde in trance is. Kromanti is een belangrijk onderdeel van de traditionele Afro-Surinaamse Winti, een animistische religie.
Het animisme is een filosofisch-religieus denksysteem met als basisovertuiging het idee dat zielen of geesten niet alleen bestaan in mensen en dieren, dat maar ook in planten, stenen of natuurlijke en geografische fenomenen zoals donder, bergen en rivieren.}
Foto 1. Wikipedia. Marron famiri
Foto 2. Wikipedia. Wintipriester. Prenki: Sylvia de Groot
Foto 3. Krofaya Kromanti nanga Okomfo fu kondre Dorenia Babel
Foto 4. Illustratie Krofaya (2019)
Foto 5. Krofaya nanga Okomfo fu kondre Dorenia Babel (jule 2022, Aga)

Zoek

Zoek